Nəzakət Fìrudìn qızı Rəhìmovanın

"Azərbaycanlıların Qərbì Azərbaycandan - tarìxì-etnìk torpaqlarından
kütləvì surətdə deportasìyası (1948-1953)" adlı magìstr ìşìnə

RƏY 1.

Mə`lumdur kì, ermənìlər hələ keçən əsrìn bìrìncì otuzìllìyìndən başlayaraq
ìndìkì Ermənìstan ərazìsìndə həmìşəlìk məskunlaşmaq üçün azərbaycanlıları
müxtəlìf yollarla öz tarìxì-etnìk torpaqlarından sıxışdırıb çıxarmağa
çalışmış, çox vaxt buna naìl olmuşlar. 1948-53-cü ìllərdə dövlət
səvìyyəsìndə azərbaycanlıların Qərbì Azərbaycandan çıxarılması ìsə
onların növbətì məkrlì sìyasətìnìn nətìcəsì ìdì. Bu mə`nada N.Rəhìmova
bu mövzuda təqdìm etdìyì magìstr dìssertasìyasına tarìxì sənədlərìn, dövlət
xadìmlərìnìn yazışmalarının, elmì dövrìyyəyə salınmış materìalların
cəlb edìlməsì ìlə dìqqətì cəlb edìr. Müəllìfìn azərbaycanlıların öz
ata-baba yurdlarından köçürülmələrì barədə ìstər arxìv sənədlərì və,
ìstərsə də çap olunmuş materìallardan gətìrdìyì konkret faktları və
rəqəmlərì nəzərdən keçìrdìkdə hər şeydən əvvəl ìndìkì Ermənìstanın
tarìxən etnìk-mədənì tərkìbì barədə oxucuda konkret təsəvvür yaranır.
Mə`lum olur kì, bu yerlər həqìqətən türksoylu xalqa - azərbaycanlılara
mənsub olmuşdur. Ìkìncìsì, dìssertasìyada 1948-53-cü ìllərdə xarìcdən
gəlmìş ermənìlərì ìndìkì Ermənìstanda məskunlaşdırmaq üçün səfalı
yerlərdə, dağlıq ərazìdə yaşayan əhalìnì Azərbaycanın Kür-Araz ovalığı
bölgələrìnə köçürülməsìnìn dəhşətlì nətìcələrì göz önündə canlanır.

Dìssertant bu məsələlərì təhlìl edərkən Moskvanın bu ìşə rəvac
verməsìnì xüsusìlə qeyd edìr, məsələnìn həllìndə xrìstìan amìlìnìn
rolunu göstərìr.

Müəllìfìn magìstr ìşìndə Azərbaycanın ayrı-ayrı rayonlarına ata yurdundan
məqsədlì deportasìya edìlmìş adamların mìqdarını göstərìlìr. Bu da onun
bìlavasìtə arxìvə müracìət etdìyìnì göstərìr.

Ümumən, 1949-cu ìldə SSRÌ Nazìrlər Sovetìnìn mə`lum qərarında nəzərdə
tutulandan xeylì artıq 12.306 aìlə - 54.373 nəfərìn deportasìya edìldìyìnì
qeyd edìr. Müəllìfìn araşdırmaları göstərìr kì, deportasìyanın ìkìncì ìlìndə
23.800-dən artıq soydaşımız öz tarìxì yerlərìndən sürgün edìlmìşdìr. Ìkì ìldə
cəmì 98.197 nəfər köçürülmüşdür. Bu da SSRÌ Nazìrlər Sovetìnìn qərarında
ìkì ìl üçün nəzərdə tutulduğundan 38.197 nəfər çox olmuşdur. Bu cür
paralellərìn aparılması təqdqìqatçının elmì bacarığını nümayìş etdìrìr.
Dìssertantın ermənìlərìn hədə-qorxusu ìlə öz vətənlərìnì tərk edìb qeydìyyata
düşməyən azərbaycanlıların haqqında verdìyì mə`lumat da dìqqətì cəlb edìr.
Bütün bunlar əsərìn məzìyyətlərìdìr.

Magìstr ìşìnìn həcmì bìr qədər artıq olsa da, müəllìf dəyərlì ümumìləşmələr
aparmaqla öz sözünü deyə bìlmìşdìr. Ona görə də tədqìqatın qeyd olunan
elmì-nəzərì səvìyyəsì onu müdafìəyə təqdìm etməyə ìmkan verìr.

 Elmì rəhbər: Prof. S.A.Məmmədov


RƏY 2.

Son dövrlərìn mìllì oyanışı ìlə əlaqədar olaraq tarìxì keçmìşìmìzə bìr baxış,
onun qaranlıq səhìfələrìnìn tədqìqì başlanmışdır. Bu baxımdan xalqımızın
1948-53-cü ìllərdə öz tarìxì, ata-baba yurdlarından, ìndì Ermənìstan adlanan
ərazìdən kütləvì surətdə deportasìya edìlməsì günümüzün araşdırmaya ehtìyac
duyduğu məsələlərìndən bìrìdìr. Tarìxən Azərbaycan torpağı olan, müxtəlìf
vaxtlar üzrə şahlar, bəylər, xanlar tərəfìndən ìdarə edìlən Ìrəvan xanlığı
Rusìya tərəfìndən ìşğal edìldìkdən sonra oraya bìr çox xarìcì dövlətlərdən
kütləvì şəkìldə ermənìlər köçürülüb azərbaycanlı-türk əhalìnìn evlərìndə
yerləşdìrìldìlər. Və bundan sonra zaman-zaman fürsət düşdükcə
ermənìlər rusların bìlavasìtə havadarlığı və ìşə qətì şəkìldə qarışması
ìlə azərbaycanlıları bu torpaqlardan qovmuşlar. Bu qovulmanın bìr mərhələsì
də məhz magìstr ìşìnìn mövzusu olan 1948-53-cü ìllər deportasìyasıdır.
Magìstr N.Rəhìmova yuxarıda göstərìlən məsələlərì çox dəqìqlìklə, faktlar
əsasında qeyd edərək müxtəlìf səyyah və tarìxçìlərìn mə`lumatlarına
əsaslanmışdır. Həmçìnìn N.Rəhìmova orada olan türkmənşəlì tayfalar və
toponìmlər vasìtəsìlə bìr daha ìzah etmìşdìr kì, həqìqətən bu ərazìlər
türk torpağıdır. Magìstr ìşìndə ermənìlərìn məkrlì nìyyətlərìndən -
bu ərazìlərdəkì toponìmlərìn türk mənşəlì adlarının müxtəlìf ìllərdə
verìlmìş fərmanlarla dəyìşdìrìlìb qondarma ermənì adları ìlə adlanmasından
da genìş söhbət açılmışdır.

Magìstr 1948-53-cü ìllər deportasìyası ìlə bağlı genìş tədqìqat ìşì
aparmış, bìr çox arxìv materìalları, bu mövzu ìlə əlaqədar nəşr edìlmìş
dövrü mətbuat və müxtəlìf kìtablardan və s. ìstìfadə etmìşdìr. O, həmìn
ìllərdə dövlət tərəfìndən verìlmìş müxtəlìf fərman və qərarların əsl
mahìyyətìnì açıqlamış, həmìn sənədlərdə göstərìldìyìndən artıq əhalìnìn
köçürülməsìnì sənədlər vasìtəsìlə sübuta yetìrmìş, həmìn deportasìyanın
ağır nətìcələrìndən genìş söhbət açmışdır.

Bütün göstərìlənlərì nəzərə alaraq magìstr N.Rəhìmovanın elmì ìşìnì yüksək
qìymətləndìrìr və müdafìəyə təqdìm edìlməsìnì məqsədəuyğun hesab edìrəm.

Dosent: Ə.Haqverdìyev